Darn ymddangosodd mewn rhifyn diweddar o’n cylchgrawn dwyieithog, Wycliffe News Cymru:

Aeth cenhadon o Gymru i bob cwr o’r byd o gyfnod y Diwygiad Methodistaidd (o gylch 1750) ymlaen. Un o nodweddion mwyaf trawiadol y corff hwn o genhadon Cymraeg yw eu gweithgarwch i gyfieithu’r Beibl i’r famiaith yn y llefydd yr aethant iddynt. Mae llawer o’r straeon hynny wedi diflannu o’n cydwybod fel cenedl ond fe ddefnyddiodd yr Arglwydd yr ymdrechion hyn i ddwyn ffrwyth mewn sawl man ar draws y byd. Yn y rhifynnau diwethaf o Wycliffe News Cymru cychwynon ni ar gyfres i gyflwyno rhai o’r cenhadon a’r ymdrechion hyn, ac i geisio dysgu oddi wrthynt, gan edrych ar Madagascar, Llydaw a Bryniau Casia yn eu tro.

Evan Jones, arweinydd Cymreig y cenhadon bedyddiedig ymhlith y Tsalagi

Y tro hwn, edrychwn ar genedl frodorol y Tsalagi (Cherokee) yng Ngogledd America. Er gwaetha hanes hir a diwylliant cyfoethog, ychydig iawn o bobl sy’n siarad yr iaith Tsalagi erbyn heddiw - rhyw 1500 yn rhugl, o boblogaeth o ryw 300,000 o aelodau o’r genedl. Yn wahanol felly i bobl Casia, nid llewyrchus yw diwylliant y Tsalagi heddiw, a hynny er gwaetha hanes cenhadol gyda llawer o nodweddion addawol o dan arweiniad Evan Jones, o Lanigon yn Sir Frycheiniog (1788-1872).

Roedd rhyw 22,000 o Dsalagi brodorol yn byw yn eu gwladwriaeth eu hun ym mynyddoedd talaith Georgia heddiw (yn yr UDA) yn yr 1820au. Roedd ganddynt lywodraeth cydnabyddedig, system ysgrifennu cynhenid a chenhadon Cristnogol eisoes yn weithgar yn eu plith pan gyrhaeddodd y cenhadon Cymreig ym 1821. Ond yn wahanol i’r cenhadon oedd yno eisoes, canolbwyntiodd Evan Jones am gyfnod hir ar ddysgu’r iaith Dsalagi ac astudio’r diwylliant.

Gwisg frodorol

Gwelodd Evan Jones mai mewn gwisg frodorol y dylid cyflwyno’r efengyl i’r Tsalagi.Yn sgil hyn, sefydlodd ysgol genhadol a oedd yn unigryw yn y genedl am mai hon oedd yr un a oedd yn addysgu disgyblion trwy gyfrwng eu mamiaith. Yn hyn, roedd Evan Jones yn dilyn trywydd gwahanol i’r cenhadon eraill, a welai eu swyddogaeth fel gwareiddio’r Tsalagi trwy gyflwyno Cristnogaeth iddynt yn ogystal a’r iaith Saesneg. Buddsoddodd hefyd mewn disgyblu a hyfforddi’r credinwyr brodorol cyntaf, fel y gallen nhw gyflwyno’r efengyl i’w cyd-Dsalagi: apostolion cyntaf y genedl, Wasadi a Tastheghetehe.

Y wyddor Dsalagi, a ddatblygwyd gan frodorion ac a fabwysiadwyd gan Evan Jones a’i gydweithwyr

Roedd ffyrdd Evan Jones yn dwyn ffrwyth; ym 1829 ysgrifennodd cyfaill Cymraeg iddo fod:

‘Yr efengyl wedi gwreiddio mor ddwfn gyda hwynt, fel y llwyddai crefydd yn eu plith, hyd yn oed pe na chaent hwy ddim cymorth pellach oddi wrth y dynion gwynion. Y mae gwaith yr yspryd glan wedi cael ei ddwyn ymlaen mewn modd rhyfeddol yn ddiweddar mewn llawer parth o’r tir hwn’

Erbyn 1832 roedd 200 o Gristnogion ymhlith y Tsalagi, llawer ohonynt yn Dsalagi uniaith, a Wasadi a Tastheghetehee yn arweinwyr eglwys cydnabyddedig. Ochr yn ochr a’r gwaith pregethu, disgyblu a llythrennedd, gweithiai’r criw ar gyfieithu rhagor o’r Beibl i’r famiaith. Cyhoeddwyd y Testament Newydd eisoes yn 1825, a thipyn yn dipyn daeth rhagor o lyfrau o’r Hen Destament allan mewn print, yn aml mewn rhifynnau o bapurau newydd brodorol.

Uniaethu a’u dioddefaint

Daeth tro ar fyd i’r Tsalagi tua diwedd 1838, pan orfodwyd bron y genedl gyfan (yn anghyfreithlon) i symud o’u gwlad i dir Oklahoma, gannoedd o filltiroedd i’r gorllewin. Bu farw hyd at 8,000 o bobl y genedl ar y Llwybr Dagrau hwn, a dorrodd allu cynifer o’r genedl i ymddiried yn niwylliant Ewropeaidd America - a’i grefydd.

Y Testament Newydd yn yr iaith Dsalagi

Yn wahanol i genhadon ewropeaidd eraill, sylweddolodd Evan Jones mai ei gyfrifoldeb ef fel tyst Cristnogol ymhlith y Tsalagi, ac fel brawd-yng-Nghrist i’r credinwyr yno, oedd rhannu eu profiad ofnadwy nhw. Cyd-deithiodd gyda nhw, a chynorthwyo’r arweinwyr Cristnogol i sefydlu eglwysi yn y wlad newydd. Treuliodd weddill ei oes ymhlith Tsalagi Oklahoma, yn parhau i bregethu, cefnogi’r credinwyr brodorol a gweithio ar ledaenu a dosbarthu’r Beibl ymhlith y boblogaeth. Bu fawr ym 1872 ym mhrifddinas newydd y Tsalagi. Erbyn hynny roedd dros 1400 o gredinwyr brodorol.

Egwyddorion Beiblaidd

Yn marn hanesydd o Oklahoma, ‘[Evan Jones] converted more American Indians to Christianity than any other Protestant missionaries in America’. Os felly, gallwn gasglu mai ei agwedd wylaidd a beiblaidd tuag at y diwylliant, wedi ei gyplysu gyda’i gariad dwfn at yr efengyl trwy ras Duw, oedd yn gyfrifol. Gwyddom nad oes fawr o ddim yn y byd hwn yn bwysicach na gair Duw yn y famiaith, ond mae’r ffordd yr eir o gylch hynny yn rhan bwysig o’r dystiolaeth hefyd. Wrth i ni weddio dros yr aelodau Wycliffe yn y cylchgrawn hwn, cofiwn i weddio am eu tystiolaeth, a thros eu cydweithwyr sy’n frodorion o’r gwledydd y maent yn gweithio ynddyn nhw. Mae’r hanesion hyn o hanes ymwneud y Cymry gyda chyfieithu’r Beibl yn awgrymu’n glir mai dim ond pan fydd yr efengyl wedi ymsefydlu yn y diwylliant ei hun y bydd ffrwyth hir dymor yn dod ymhlith pobl y diwylliant hwnnw.

×

Never miss a story

Get Bible translation updates straight to your inbox

For more information on our privacy policy, see Policy