Darn ymddangosodd mewn rhifyn diweddar o’n cylchgrawn dwyieithog, Wycliffe News Cymru:

Aeth cenhadon o Gymru i bob cwr o’r byd o gyfnod y Diwygiad Methodistaidd (o gylch 1750) ymlaen. Un o nodweddion mwyaf trawiadol y corff hwn o genhadon Cymraeg yw eu gweithgarwch i gyfieithu’r Beibl i’r famiaith yn y llefydd yr aethant iddynt. Mae llawer o’r straeon hynny wedi diflannu o’n cydwybod fel cenedl ond fe ddefnyddiodd yr Arglwydd yr ymdrechion hyn i ddwyn ffrwyth mewn sawl man ar draws y byd. Yn y rhifynnau diwethaf o Wycliffe News Cymru cychwynon ni ar gyfres i gyflwyno rhai o’r cenhadon a’r ymdrechion hyn, ac i geisio dysgu oddi wrthynt, gan edrych ar Madagascar a Llydaw yn eu tro.

Thomas Jones, y cenhadwr Cymreig cyntaf aeth i fryniau Casia

Y tro hwn, edrychwn ar fryniau Casia. Roedd canfyddiad ymhlith y Methodistiaid Calfinaidd, enwad mawr yng Nghymru ar y pryd, yn yr 1830au nad oeddynt wedi cyfrannu yn ddigonol at y dasg o ‘efengylu’r byd paganaidd’. Ymgeisiodd nifer o ddynion ifanc o’r enwad i ymuno â’r London Missionary Society, ond fe’u gwrthodwyd. Dyma benderfynu felly ffurfio cymdeithas genhadol eu hunain, o dan nawdd yr enwad ei hun. Y mwyaf blaenllaw o blith y dynion ifanc hyn oedd Thomas Jones, ac fe gyrhaeddodd ef a’i wraig Ann fryniau Casia yng ngogledd-ddwyrain India yn haf 1841.

Ar y pryd, roedd gwaharddiad cyffredinol ar ddefnyddio ieithoedd brodorol y rhanbarth, a weinyddid gan yr Ymerodraeth Saesneg. Rhaid oedd defnyddio Saesneg, Hindi neu Fengali yn y wlad i gyd. At hynny, doedd iaith Casia heb ei hysgrifennu erioed. Dysgodd Jones yr iaith, sef Casi, creu orgraff ar ei chyfer - yn seiliedig ar y wyddor Gymraeg - a gyda thim ehangach a chefnogaeth leol, dechrau ysgolion i ddysgu’r bobl i ddarllen.

Erbyn 1866 roedd 65 o ysgolion wedi eu sefydlu, gyda dros 2000 o ddisgyblion yn eu mynychu ac yn dysgu darllen. Ar ben hynny, roedd eisoes deg o eglwysi brodorol wedi eu sefydlu a 307 o aelodau yn perthyn iddynt. Roedd safonau uchel i’w cyrraedd er mwyn ymaelodi; yn ogystal ag ymwrthod ag arferion paganaidd, roedd rhaid i ymgeiswyr allu darllen (er mwyn darllen y Beibl). Wrth i safonau llythrennedd godi, felly hefyd aelodaeth yr eglwysi. Erbyn y flwyddyn 1891 roedd 2,147 o aelodau a phedwar Casi wedi eu hordeinio yn weinidogion.

Adeilad un o’r eglwysi presbyteraidd niferus a godwyd erbyn 1900 ym mryniau Casia

Ac yn yr un flwyddyn, cwblhawyd y gwaith o gyfieithu’r Beibl i’r iaith Casi. Roedd Thomas ac Ann Jones ill dau wedi marw o fewn rhai blynyddoedd o afiechyd yn ystod yr 1840au, ond roeddent wedi gosod seiliau da i’r gwaith, gyda chynorthwywyr lleol ac yna genhadon Cymreig eraill allai gymryd yr awenau. Bu dadlau brwd ynghylch yr orgraff iawn i’w ddewis, yn ogystal a’r sgript mwyaf addas - ai’r sgript Bengali a ddefnyddid yn eang yn y rhannau hynny o India, neu sgript rhufeinig (fel y defnyddir yn Ewrop)? Cyhoeddwyd y Testament Newydd ym 1871, a’r Beibl cyfan ugain mlynedd yn ddiweddarach - y cyntaf yn holl Ogledd-Ddwyrain India, ardal maint sawl gwlad Ewropeaidd.

Bu’r cynhaeaf o’r gwaith hwn yn sylweddol. Erbyn 1901, roedd 20,000 o Gristnogion yn addoli yn eglwysi’r rhanbarth. Er i genhadon Cymreig barhau i fod yn weithgar yno hyd yr 1960au, roedd yr awennau yn nwylo’r arweinwyr lleol, a thwf parhaol oedd yr hanes. Erbyn diwedd yr ugeinfed ganrif, yn ôl Operation World, roedd bryniau Casia ymhlith y rhannau o’r byd gyda’r canrif uchaf oll o Gristnogion efengylaidd - rhyw 80%. Dyma’r math o ffrwyth y dyhewn weld ymhob cyd-destun lle cyfieithir y Beibl.

Mae’r cyferbyniad rhwng yr achos hwn ac achos Llydaw, yr edrychon arno yn y rhifyn diwethaf o’r cylchgrawn hwn, yn drawiadol; yng Nghasia, heuwyd yr had a gwelwyd ffrwyth. Yn Llydaw, heuwyd yr had hefyd, ond ni welwyd ffrwyth. Dyw presenoldeb y Beibl yn y famiaith ddim yn gwarantu y gwelir ffrwyth a sefydlu eglwys leol gref: ond hebddo mae’n anodd credu y byddem wedi gweld y fath ffrwyth. Gair Duw yn y famiaith yw’r sylfaen gorau ar gyfer pob math o weithgarwch efengylaidd; ein lle ni yw hau’r had.

×

Never miss a story

Get Bible translation updates straight to your inbox

For more information on our privacy policy, see Policy